Kościół pw. Najświętszej Marii Panny Wniebowziętej (Fara)
Kościół jest budowlą jednonawową z prostokątnym prezbiterium i równą z nim wielkością nawą, przykrytą sklepieniem gwiaździstym z przełomu XV i XVI w. Z zewnątrz opięty jest wieloskokowymi szkarpami. Późnogotyckie, uskokowe szczyty kościoła, ozdobione są sterczynami i płycinami. Szczyt zachodni jest słabo widoczny – ukryty został w dobudowanej później wieży.
Początki tego kościoła związane są z rozplanowaniem miasta prawobrzeżnego. Zgodnie z treścią dokumentu lokacji miasta z 1393 r. należy przyjąć, że wytyczenie rynku i ulic, a także rozpoczęcie budowy nowego kościoła musiało nastąpić wkrótce po roku 1393.
Najstarsze wiadomości o obecnej farze śremskiej pochodzą z początku XV w.: o fundacji jej ołtarzy i ich uposażenia z lat 1421 i 1425, o rzekomym wyniesieniu tego kościoła do godności kolegiaty - z 1423 r.
Budowa fary, najcenniejszego dziś zabytku architektury śremskiej, w swej obecnej, późnogotyckiej postaci, ukończona została dopiero w końcu XV lub na początku XVI w. W 1504 r. po stronie północnej zaczęto dobudowę kaplicy z fundacji cechu rzeźników. Także z XVI w. pochodzi wieża kościoła.
W związku z przebudową wnętrza kościoła w 1892 r. został on pozbawiony cennych sprzętów i tablic epitafijnych, uznanych wówczas za zbędne. W wystroju wnętrza najcenniejszy jest, znajdujący się w bocznym ołtarzu, późnorenesansowy obraz Adoracji Matki Boskiej przez św. Wojciecha i św. Stanisława z 1620 r., przypisywany Andrzejowi Stussowi. Ołtarz główny zbudowano w 1892 r. z wykorzystaniem późnobarokowych rzeźb Piotra i Pawła. Jego centralny punkt stanowi kopia obrazu Tycjana Wniebowstąpienie Najświętszej Marii Panny. Oryginał znajduje się w kościele Santa Maria Gloriosa dei Frari w Wenecji. Ciekawym zabytkiem jest manierystyczny nagrobek Jerzego Jączyńskiego znajdujący się w kruchcie pod wieżą. W bocznej kaplicy na uwagę zasługują freski wykonane techniką sgraffito autorstwa Jana Berdyszaka z 1955 r. Przy kościele znajduje się kapliczka z kamienną barokową figurą św. Jana Nepomucena z 1734 r.
W pobliżu kościoła farnego znajdował się także szpital, czyli przytułek dla ubogich, wzmiankowany w 1667 r. oraz leżąca w południowej części obecnego cmentarza szkoła parafialna, której początki sięgają co najmniej początku XV w. Przemawia za tym fakt – mogący zarazem zaświadczyć o wysokim poziomie średniowiecznej szkoły śremskiej – zapisania się na Uniwersytet Krakowski w jednym tylko roku 1426 aż 11 studentów ze Śremu (na ogólną liczbę 23 zapisanych w tymże roku studentów z Wielkopolski). Absolwentami tej szkoły byli m.in. bracia Barscy, którzy należeli do najświetniejszych luminarzy nauki polskiej przełomu XVI i XVII w.
(wg „Dziejów Śremu”, 1972 r.)
Budynek Liceum Ogólnokształcącego
Starania władz miejskich o utworzenie w Śremie gimnazjum zostały zapoczątkowane w 1832 r., jednak początki szkoły średniej łączą się z powstaniem w 1852 r. tzw. klasy rektorskiej. W 1858 r. dodano jej dwie dalsze klasy, co podniosło szkołę do rangi „wyższego zakładu” i tę datę uważa się za początkową w historii gimnazjum śremskiego. W 1861 r. komunalna szkoła rektorska została przekształcona w progimnazjum, a ono z kolei w 1866 r. w pełnoprawne gimnazjum. W tymże roku, 16 kwietnia, odbyła się w nim pierwsza matura.
Ze względu na koszty utrzymania szkoły, miasto przekazało ją państwu z jednoczesnym zobowiązaniem się do budowy nowego gmachu i rocznej dotacji w wysokości 2 tys. talarów.
Przeniesienie do nowo wybudowanego, obecnego gmachu na ul. Poznańskiej, nastąpiło 9 grudnia 1869 r.
W latach 1858-1918 kolejno kierowało szkołą ośmiu niemieckich dyrektorów, z których we wdzięcznej pamięci śremian zachował się dr August Wundrack, który utrzymał swe stanowisko nawet po zakończeniu zaborów i pełnił je do śmierci w 1920 r.
Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. gimnazjum nadal należało do typu klasycznego. W latach 1920-1939 kierował nim Henryk Ogonowski, doskonały administrator i pedagog.
W 1922 r. gimnazjum otrzymało imię generała Józefa Wybickiego.
W roku szkolnym 1934/35 zaprowadzono w gimnazjum koedukację. Uczniowie mieli zapewnioną opiekę lekarską i dentystyczną. Specjalistyczne gabinety szkolne i pracownie laboratoryjne były bogato wyposażone. Gimnazjum posiadało własną stację meteorologiczną, a pracownia biologiczna przeprowadzała naukowe pomiary Jeziora Grzymisławskiego. Wydawano czasopismo szkolne „Pierwiosnek”, w szkole działała aktywna drużyna i orkiestra harcerska o międzynarodowej sławie oraz gimnazjalna drużyna wioślarska.
Przez mury śremskiego gimnazjum przewinęło się wielu wspaniałych wykładowców, a jej absolwentami byli m.in.:
- Prof. Antoni Kalina (1846-1906) – slawista, etnolog, ludoznawca, członek Akademii Umiejętności, rektor Uniwersytetu Lwowskiego
- Ks. Piotr Wawrzyniak (1849-1910) – wielkopolski działacz społeczny, oświatowy i gospodarczy, patron Związku Spółek Zarobkowych i Gospodarczych
- Teodor Jeske-Choiński (1854-1920) – intelektualista, pisarz i historyk, publicysta konserwatywny, krytyk teatralny i literacki
- Prof. Heliodor Święcicki (1854-1923) – lekarz ginekolog, społecznik, filantrop, założyciel i pierwszy rektor Uniwersytetu Poznańskiego
- Witold Hulewicz (1895-1941) – poeta, krytyk, tłumacz i wydawca
- Prof. Tadeusz Maliński (ur. 1946) – chemik i biochemik, profesor uniwersytetów w Oakland oraz Ohio w Athens, publicysta naukowy, wybitny wynalazca, dwukrotnie nominowany do Nagrody Nobla, Honorowy Obywatel Śremu.
(wg „Dziejów Śremu”, 1972 r.)
Zespół poklasztorny Franciszkanów
Zakon Franciszkanów sprowadzili do Śremu jeszcze w XIII w., wkrótce po lokacji miasta lewobrzeżnego w 1253 r., książę Bolesław Pobożny i jego żona, Jolenta Helena z Arpadów węgierskich.
Budynki na Ostrówku były trzecią z kolei (po tzw. Klasztorku na Starym Mieście i Żabikowie) siedzibą zakonu Franciszkanów na terenie Śremu. Przeprowadzka – prawdopodobnie spowodowana lepszym położeniem Ostrówka przy głównym szlaku handlowym – miała miejsce pod koniec XV w. Budynki klasztorne były parokrotnie przebudowywane lub na nowo stawiane; początkowo były zapewne drewniane, później murowane. Obecne barokowe budynki, pochodzące z przełomu XVII i XVIII w. wzniesione zostały przy wykorzystaniu elementów starszych budowli murowanych z I połowy XVII w., najprawdopodobniej z fundacji króla Zygmunta III.
Zespół zabudowań składa się z kościoła pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny i dawnego klasztoru Franciszkanów.
Kościół jest budowlą trójnawową, halową z węższym i starszym prezbiterium. Wnętrze przykrywa w nawie sklepienie żaglaste, w prezbiterium kolebkowe z lunetami i z późnorenesansową sztukaterią. Wyposażenie kościoła z charakterystycznymi dla zakonu Franciszkanów ołtarzami, pochodzi głównie z epoki baroku i rokoka. W ołtarzu głównym zachował się obraz z XVIII w. pt. Adoracja Matki Boskiej z Dzieciątkiem przez dwóch Franciszkanów.
Cenne rokokowe stalle w prezbiterium powstały także w XVIII w. W nawie znajduje się barokowa ambona z 1817 r. w kształcie łodzi piotrowej z rozpiętym żaglem. Na zewnętrznej ścianie przy wejściu znajduje się tablica upamiętniająca ks. Antoniego Rzadkiego – zamordowanego w 1939 r. kierownika konwiktu arcybiskupiego, mieszczącego się w klasztorze. Przed kościołem rosną 4 okazy cisów, będących pomnikami przyrody.
Zabudowanie klasztorne, nieco późniejsze od kościoła, złożone są z trzech skrzydeł kryjących kwadratowy wirydarz, przylegający do kościoła. Przy wejściu do krużganków klasztornych znajduje się niewielka tablica z czarnego marmuru z 1754 r., poświęcona ojcu Hieronimowi Gruszeckiemu. Miejscowa legenda wiąże ją z popularnym podaniem o zamurowanym zakonniku. Inna z legend mówi o podziemnym tunelu prowadzącym pod Wartą i łączącym klasztor na Ostrówku ze starą, pierwszą siedzibą zakonu, tzw. Klasztorkiem na Starym Mieście.
Całość jest otoczona wysokim murem z dwoma barokowymi bramami. Na murze znajdują się barokowe figury św. Franciszka i św. Antoniego, a na jednej z bram data: 1779.
Po kasacie zakonu w 1835 r., w latach 1840-1916 zabudowania poklasztorne służyły jako szkoła elementarna.
Po usunięciu religii ze szkół na początku lat 50-tych, aż do 1990 r. w pomieszczeniach konwiktu prowadzono katechezę dla młodzieży szkół śremskich. W pomieszczeniach klasztoru mieści się obecnie Społeczne Ognisko Muzyczne i Centrum Profilaktyki i Alternatyw Młodzieżowych.
(wg „Dziejów Śremu”, 1972 r.)
Kościół pw. Św. Ducha
Parafia, a więc i kościół, istniały już w 1440 r., kiedy to burmistrz z radą miasta i mistrzowie cechów nadali proboszczowi kościoła szpitala Św. Ducha wieczystą darowiznę rocznego czynszu. Określenie „szpital” odnosi się w tym przypadku do istniejącego przy kościele domu dla ubogich.
Początkowo musiał to być niewielki kościółek, skoro źródło z 1510 r. nazywa go kaplicą. Obecny późnogotycki kościół został wybudowany pod koniec XVI w. Jest budowlą jednonawową bez wydzielonego prezbiterium, nakrytą wysokim dwuspadowym dachem, murowaną z cegieł o układzie polskim. W 1840 r., gdy znalazł się w rękach protestantów, został przebudowany. Fasadę ozdobiono czworokątnymi wieżyczkami oraz ostrołukowym szczytem. Surowy wystrój wnętrza pochodzi z okresu przebudowy. Uwagę zwracają, charakterystyczne dla zborów ewangelickich, balkony. W ołtarzu głównym znajduje się duży manierystyczny krucyfiks z około 1630 r.
Fundatorami murowanego kościoła i nowego szpitala dla ubogich oraz hojnymi mecenasami oświaty i kultury byli śremianie z urodzenia, bracia Jan i Andrzej Barscy – typowi przedstawiciele światłego mieszczaństwa okresu Odrodzenia – synowie wywodzącego się z rodziny rzemieślniczej wieloletniego burmistrza, a potem wójta Śremu, Wawrzyńca Kochler-Barskiego.
Najstarszy z braci, Jan, ukończył Uniwersytet w Krakowie, na którym jako magister wykładał przez kilka lat teologię, a później uzyskał stopień doktora praw. W 1584 r. został nadwornym kaznodzieją królowej Anny Jagiellonki. Osiągnąwszy godność kanonika, a następnie archidiakona krakowskiego, został nobilitowany w 1591 r. – jak i jego bracia – przez króla Zygmunta III.
Andrzej Barski po studiach w Krakowie, zakończonych stopniem bakałarza nauk wyzwolonych, kształcił się dalej na uniwersytecie włoskim w Perugii, gdzie uzyskał tytuł doktora obojga praw. Po powrocie do Krakowa w 1584 r. objął katedrę prawa kanonicznego na uniwersytecie. Później przeniósł się do Warszawy, osiągając tam godność kustosza i oficjała kolegiaty. Związany z dworem jako sekretarz królewski, posłował na początku XVII w. do Bari w sprawie słynnych sum neapolitańskich.
Najmłodszy z braci, Maciej, poświęcił się karierze świeckiej. Po skończeniu w 1577 r. uniwersytetu w Padwie ze stopniem doktora filozofii i medycyny, przebywając zarówno we Włoszech, m.in. jako medyk nadworny księcia Toskany, jak i w Polsce. Zmarł młodo, w 1591 r., podczas pobytu we Florencji.
Najhojniejszym legatem braci Barskich dla miasta była biblioteka, składająca się z 858 tomów, podarowanych braciom przez Annę Jagiellonkę, która odziedziczyła bogaty księgozbiór Zygmunta Augusta. Burze dziejowe, lata zaborów i wojny rozproszyły zbiór. Jego pozostałości znajdują się obecnie w archiwum archidiecezjalnym w Poznaniu.
Bank Spółdzielczy im. Ks. P. Wawrzyniaka
Budynek, w którym mieści się Spółdzielczy Bank Ludowy w Śremie pochodzi z około 1910 r. Zwieńczony jest barokowym szczytem i posiada wiele cech secesyjnych. Na budynku znajduje się tablica z 1933 r. upamiętniająca ks. Piotra Wawrzyniaka, założyciela i długoletniego dyrektora mieszczącego się w nim Banku Ludowego.
Bank Spółdzielczy został założony w 1873 r. W okresie zaborów należał do najważniejszych gospodarczych instytucji polskich, wspierając finansowo polskie rzemiosło i przemysł podczas germanizacji. Trudno sobie wyobrazić dzieje Śremu bez Banku Spółdzielczego. W budynku Banku mieści się niewielka ekspozycja poświęcona ks. Piotrowi Wawrzyniakowi, świadcząca, że współcześni bankowcy nie zapomnieli o człowieku, który położył podwaliny pod rozwój spółdzielczości w Europie.
Ratusz
Pochodzi z 1838 r. Gmach nawiązuje do popularnego w XIX w. stylu „okrągłych łuków”, będącego mieszanką renesansu i klasycyzmu. Dzisiaj jest siedzibą władz miejskich.
Kapliczka Matki Boskiej z Dzieciątkiem
pochodzi z 1841 roku, wystawiona na upamiętnienie epidemii cholery jaka panowała w mieście 10 lat wcześniej.